Turizmin başarısı yalnızca daha fazla turist ağırlamakla değil, destinasyonların doğal, kültürel ve sosyal değerlerini koruyarak geleceğe taşımakla ölçülmelidir. Sürdürülebilir turizm; çevrenin korunmasının yanı sıra yerel halkın yaşam kalitesini, yerel ekonomiyi ve destinasyonun özgün kimliğini de gözetmelidir. Geleceğin turizminde “daha fazla turist” yerine “daha fazla değer üreten turist” anlayışının önem kazanacağı düşünülmektedir. Didim gibi kıyı destinasyonlarının rekabet gücü, doğal ve kültürel kaynaklarını koruyarak nitelikli ve dört mevsime yayılan turizm deneyimleri geliştirmesine bağlıdır. Sonuç olarak turizmin gerçek başarısı, bugün elde edilen ekonomik kazançtan çok, gelecek nesillere yaşanabilir, özgün ve çekici destinasyonlar bırakabilmekle değerlendirilebilir.
Turizm konuşulurken çoğu zaman ilk akla gelen rakamlar bellidir: Kaç turist geldi, kaç geceleme gerçekleşti, turizm geliri ne kadar arttı, yeni kaç otel açıldı? Bu göstergeler elbette önemlidir. Ancak uzun yıllardır turizm alanında çalışan ve bu alanı akademik açıdan inceleyen biri olarak bana göre turizmin gerçek başarısını yalnızca bu rakamlarla ölçmek, büyük resmin önemli bir bölümünü gözden kaçırmak anlamına gelir. Çünkü turizm yalnızca turist getirme faaliyeti değildir; aynı zamanda bir destinasyonun doğal kaynaklarını, kültürel mirasını, kent kimliğini, sosyal yapısını ve yaşam kalitesini etkileyen güçlü bir ekonomik ve toplumsal süreçtir. Bu nedenle bugün kendimize sormamız gereken soru yalnızca “Destinasyonumuza daha fazla turist nasıl getiririz?” olmamalıdır. Bence asıl soru çok daha önemlidir: “Bugün büyüttüğümüz turizm, yarının destinasyonunu nasıl şekillendirecek?”
Turizmde büyüme ilk bakışta olumlu bir gelişmedir. Daha fazla ziyaretçi, daha fazla işletme, daha fazla istihdam ve daha yüksek ekonomik hareketlilik anlamına gelebilir. Ancak kontrolsüz büyüme beraberinde bazı sorunları da getirebilir. Aşırı yapılaşma, doğal alanların tahrip edilmesi, su kaynaklarının aşırı kullanımı, atık miktarının artması, trafik yoğunluğu, kıyıların baskı altında kalması ve yerel halkın yaşam alanlarının değişmesi bunlardan yalnızca birkaçıdır.
Bir destinasyonun turist sayısı artarken doğal güzelliklerini kaybetmesi, yerel halkın yaşam kalitesinin düşmesi veya kültürel kimliğinin giderek silikleşmesi bana göre gerçek anlamda bir turizm başarısı değildir. Çünkü turistin bugün görmek için geldiği değerleri yarın ortadan kaldırıyorsak, aslında kendi turizm geleceğimizi tüketiyoruz demektir. Tam da bu nedenle sürdürülebilirlik benim için yalnızca çevreyi korumaya yönelik teknik bir kavram değil, turizmin geleceğine ilişkin bir sorumluluk anlayışıdır.
Sürdürülebilir turizm denildiğinde çoğu zaman enerji tasarrufu, geri dönüşüm, plastik kullanımının azaltılması veya su tüketiminin düşürülmesi akla geliyor. Bunların hepsi son derece değerlidir. Fakat sürdürülebilirliği yalnızca “yeşil turizm” uygulamalarına indirgemek doğru değildir. Bir destinasyonun sürdürülebilir olması için çevre kadar ekonomik ve sosyal boyutların da dikkate alınması gerekir.
Turizmden elde edilen gelir yerel ekonomiye ne ölçüde katkı sağlıyor? Yerel işletmeler turizm pastasından yeterince pay alabiliyor mu? Gençler turizm sayesinde bölgelerinde gelecek görebiliyor mu? Yerel halk turizmi bir fırsat olarak mı görüyor, yoksa kendi yaşam alanları üzerinde bir baskı olarak mı algılıyor? Kültürel değerler turistlere sunulurken özgünlüğünü koruyabiliyor mu? Bunlar da en az karbon ayak izi veya enerji tüketimi kadar önemli sorulardır.
Benim açımdan sürdürülebilir turizmin en önemli ölçütlerinden biri şudur: Turizm, turistin deneyimini güzelleştirirken yerel halkın yaşamını da güzelleştirebiliyor mu? Eğer bu soruya olumlu cevap verebiliyorsak, sürdürülebilirlik konusunda doğru bir yoldayız demektir.
Uzun yıllar boyunca turizm politikalarında niceliksel büyüme önemli bir hedef olarak görüldü. Turist sayısındaki artış, destinasyonların başarısının temel göstergelerinden biri olarak kabul edildi. Ancak artık turizmin geleceğini yalnızca ziyaretçi sayısıyla değerlendirmememiz gerektiğini düşünüyorum.
Örneğin bir turistin destinasyonda yalnızca birkaç saat geçirmesi ile birkaç gün konaklaması aynı ekonomik ve sosyal etkiyi yaratmaz. Aynı şekilde her şey dahil bir sistem içerisinde destinasyon dışına çok az çıkan bir ziyaretçi ile yerel restoranları, müzeleri, kültürel alanları, esnafı ve yerel üreticileri deneyimleyen bir ziyaretçinin destinasyona katkısı da aynı değildir. Bu nedenle geleceğin turizm anlayışında “daha fazla turist” yerine “daha fazla değer üreten turist” yaklaşımı üzerinde daha fazla düşünmemiz gerektiğine inanıyorum.
Burada turist sayısını azaltmaktan söz etmiyorum. Tam tersine, turizmi daha nitelikli, daha dengeli ve destinasyonla daha güçlü bir ilişki kuran bir yapıya dönüştürmekten söz ediyorum.
Turizm planlamasında zaman zaman gözden kaçırılan önemli bir konu da yerel halktır. Bir destinasyonu yalnızca otelleri, plajları, tarihi yapıları veya doğal güzellikleri oluşturmaz. Destinasyon aynı zamanda orada yaşayan insanların hikâyelerinden, kültüründen, mutfağından, geleneklerinden ve günlük yaşamından meydana gelir.
Bu nedenle yerel halkı turizm sisteminin yalnızca “hizmet sağlayıcısı” olarak görmek doğru değildir. Yerel halk, destinasyonun kimliğinin ve özgünlüğünün en önemli taşıyıcılarından biridir. Bir turistin yerel pazardan alışveriş yapması, yöresel bir yemek tatması, bölgedeki küçük bir işletmede zaman geçirmesi veya yerel bir üreticiden ürün satın alması yalnızca ekonomik bir faaliyet değildir. Aynı zamanda turizm gelirinin destinasyon içinde daha geniş bir kesime yayılmasını sağlayan bir mekanizmadır.
Bu nedenle sürdürülebilir turizm politikalarında yerel halkın karar alma süreçlerine katılımı çok daha güçlü hale getirilmelidir.
Turizmde uzun süredir üzerinde çalıştığım destinasyon rekabetçiliği ve yer markalaşması açısından baktığımda sürdürülebilirlik konusunun çok daha önemli bir boyutu ortaya çıkıyor. Bir destinasyonun markası sadece logosu, sloganı veya tanıtım filmi değildir. Destinasyon markası; ziyaretçinin orada yaşadığı deneyim, yerel halkın sahip olduğu aidiyet, destinasyonun doğal ve kültürel değerleri ve bütün bunların ziyaretçinin zihninde oluşturduğu algının toplamıdır.
Bu nedenle bir destinasyonun “sürdürülebilir” olduğunu söylemek kolaydır. Asıl mesele, bunu gerçekten yaşayabilmektir. Eğer bir destinasyon sürdürülebilirlikten söz ediyor ancak kıyılarını koruyamıyor, doğal kaynaklarını tüketiyor, kültürel mirasını ihmal ediyor ve yerel halkını turizm sürecinin dışında bırakıyorsa, burada güçlü bir destinasyon markasından söz etmek de zorlaşır.
Bana göre sürdürülebilirlik, geleceğin destinasyon markalarının en önemli marka değerlerinden biri olacaktır. Çünkü geleceğin turistleri yalnızca “Nereye gidebilirim?” diye sormayacak. Daha fazla insanın şu soruyu sormasını bekliyorum: “Gittiğim yer nasıl bir yer ve ben orada nasıl bir iz bırakıyorum?”
Bu konuyu özellikle Didim gibi güçlü turizm potansiyeline sahip kıyı destinasyonları üzerinden değerlendirmek oldukça anlamlıdır. Didim'in turizm geleceği yalnızca yeni konaklama tesislerinin yapılması veya yaz aylarında daha fazla turist ağırlanması üzerinden düşünülmemelidir. Didim'in sahip olduğu kıyılar, deniz, doğal çevre, kültürel miras, gastronomi, yerel yaşam ve yakın çevresindeki önemli turistik çekim noktaları birlikte ele alınmalıdır.
Burada önemli olan, bu değerlerin her birini ayrı ayrı pazarlamak değil; Didim'in bütüncül ve özgün bir destinasyon kimliği oluşturmasını sağlamaktır. Bunun için turizmin sezonla sınırlı kalmaması, alternatif turizm türlerinin geliştirilmesi, kültür ve gastronominin daha etkin kullanılması, yürüyüş ve bisiklet rotalarının desteklenmesi, yerel üreticilerin turizm sistemine daha fazla dâhil edilmesi ve doğal kaynakların korunması önem taşımaktadır.
Özellikle sezonun uzatılması yalnızca ekonomik bir hedef değildir. Turizm hareketlerinin yılın daha geniş bir bölümüne yayılması, destinasyon üzerindeki mevsimsel baskının dengelenmesine ve yerel işletmelerin daha sürdürülebilir gelir elde etmesine de katkı sağlayabilir. Didim'in gelecekteki rekabet gücünün yalnızca “daha fazla turist” üzerinden değil, daha özgün, daha kaliteli ve daha sürdürülebilir bir destinasyon deneyimi üzerinden şekilleneceğine inanıyorum.
Turizm dünyasında önemli bir dönüşüm yaşanıyor. İnsanlar artık yalnızca bir otel odası veya deniz-kum-güneş üçlüsü satın almıyor. Bir hikâye, bir deneyim, bir kültür ve bir anlam arıyor. Bu nedenle geleceğin destinasyonları yalnızca tesis yatırımı yapan yerler olmayacak. Aynı zamanda ziyaretçisine anlamlı bir deneyim sunabilen destinasyonlar öne çıkacak.
Yerel gastronomi, kültürel miras, doğayla temas, sağlık ve iyi yaşam, kırsal deneyimler, yürüyüş rotaları, bisiklet, sanat ve yerel yaşam bu dönüşümün önemli parçaları olabilir. Fakat burada da önemli bir ayrıntı var: Her yeni turizm ürünü otomatik olarak sürdürülebilir değildir. Önemli olan yeni turizm faaliyetinin destinasyonun kaynaklarıyla uyumlu olması, yerel topluma katkı sağlaması ve doğal-kültürel değerleri tüketmemesidir.
Sürdürülebilirlik bana göre turizmin önündeki seçeneklerden biri değil, artık temel şartlarından biridir. Çünkü turizm kendi varlık nedenini tükettiğinde sürdürülebilirliğini de kaybeder. Bir destinasyonun denizi kirleniyorsa, doğal alanları yok oluyorsa, kültürel kimliği zayıflıyorsa, yerel halk turizmden uzaklaşıyorsa ve ziyaretçi deneyimi giderek sıradanlaşıyorsa, yalnızca turist sayısındaki artışla başarı hikâyesi yazmak mümkün değildir.
Bu nedenle turizm politikalarımızı yeniden düşünmemiz gerekiyor. Belki de artık “Kaç turist getirdik?” sorusunun yanına şu soruları da koymalıyız: Turizmden kim kazandı? Destinasyonumuz ne kadar korundu? Yerel halkın yaşam kalitesi arttı mı? Turist, destinasyondan nasıl bir deneyimle ayrıldı? Ve en önemlisi: Çocuklarımıza nasıl bir destinasyon bırakıyoruz?
Bence sürdürülebilir turizmin gerçek anlamı tam da bu son soruda saklıdır.
Turizmi büyütmek elbette önemlidir. Ancak büyümenin yönü, niteliği ve destinasyonda bıraktığı iz çok daha önemlidir. Bugün sahip olduğumuz doğal güzellikleri, kültürel mirası ve yerel yaşamı yalnızca bugünün turistlerine sunmak için değil, geleceğin ziyaretçilerine de aktarabilmek için korumak zorundayız.
Ben turizmin geleceğini yalnızca daha büyük otellerde, daha fazla uçuşta veya daha yüksek turist rakamlarında görmüyorum. Ben turizmin geleceğini; daha bilinçli destinasyonlarda, daha güçlü yerel ekonomilerde, daha nitelikli deneyimlerde, korunmuş doğal ve kültürel değerlerde ve turizmden gerçekten fayda sağlayan yerel toplumlarda görüyorum.
Bu nedenle turizmde artık yalnızca büyümeyi değil, doğru yönde büyümeyi konuşmalıyız. Çünkü bir destinasyonu bugün ne kadar büyüttüğümüz değil, yarın hâlâ yaşanabilir, özgün ve çekici bir destinasyon olarak kalıp kalamayacağı bizim gerçek başarımızı gösterecektir.
Galeri